Veerkracht aan de top

Waarom veerkracht, en waarom nu

De wereld verandert in hoog tempo. Technologische doorbraken, geopolitieke onzekerheid en oprukkende desinformatie volgen elkaar op. Van eindverantwoordelijken wordt daardoor meer gevraagd dan ooit. Tegelijk laat de coachpraktijk zien dat gesprekken met executives steeds minder over strategie gaan en steeds meer over volhouden. Het onderzoek van Ed van der Sande (partner bij Odgers) aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, in het kader van de Executive Master in Coaching, vertrekt vanuit die waarneming en vanuit zijn eigen ervaringen. Het onderzoek combineert vijftien diepte-interviews met executives, coaches en experts met een vragenlijst onder honderdelf executives. De centrale vraag luidt: hoe ontwikkelen executives veerkracht, onder welke condities, en met welke ondersteuning?

Twee grondlagen, vier fasen, vier bronnen

Voordat veerkracht zich manifesteert moeten twee condities aanwezig zijn. Een trigger, een concrete ervaring die het proces activeert. En existentiële openheid, de bereidheid om bij tegenslag niet alleen de situatie maar ook jezelf te onderzoeken. Die tweede is zeldzamer dan executives zelf denken. Zelfvertrouwen en werkelijke openheid zijn niet hetzelfde. Direct volgde een mooie en inhoudelijke discussie over existentiële openheid. Wat dat inhoudt, hoe je dat kan bereiken en er werden positieve ervaringen gedeeld over het hebben van die existentiële openheid.

Wanneer die grondlagen aanwezig zijn doorloopt veerkracht onder executives vier fasen. Anticiperen, waarin je bewust een stabiele basis bouwt. Acteren, waarin je keuzes maakt terwijl de druk hoog is. Recupereren, waarin je jezelf actief ruimte geeft om te herstellen. En Transformeren, waarin je inzichten verankert en waar nodig jezelf herziet. Dit vormt het AART-model. Elke fase heeft een eigen logica. Wie een fase overslaat herstelt wel, maar groeit niet.

In elke fase putten executives uit vier brondomeinen: reguleren (fysiek), verwerken (emotioneel), stabiliseren (mentaal) en herwaarderen (cognitief). Zij werken als samenhangend systeem. Investeren in breedte levert meer op dan diepte in één domein.

Wat de zaal liet zien

De sessie opende met een persoonlijke vraag: denk aan een moment in de afgelopen vijf jaar waarop je veerkracht echt op de proef werd gesteld. Niet een lastige week, maar een moment waarop het er werkelijk toe deed. Na de presentatie van het model volgden provocatieve stellingen, elk gevoed door een opvallende combinatie uit de data.

De eerste stelling ging over zelfkennis. Vrijwel alle respondenten zeggen helder te weten welke waarden hun handelen sturen. Tegelijk erkent het overgrote deel belangrijke aspecten van eigen gedrag te missen zonder feedback. Zelfkennis zonder kritische feedback is zelfbedrog. De zaal herkende dit. Er ontstond discussie over welke gesprekspartners werkelijk de spiegel durven voorhouden en welke niet.

De paradox aan de top leverde scherpe reacties op. De eigenschappen die executives naar de top brengen zoals resultaatgerichtheid, doorzetten, autonomie, controledrang, zijn voor de executives aan de top precies de eigenschappen die herstel blokkeren. Doorpakken na een crisis is in die zin geen veerkracht. Het is uitstellen van de rekening. Enkele deelnemers beschreven herkenbaar hoe zij die rekening later alsnog kregen gepresenteerd.

Een derde inzicht raakte de gesprekspartner zelf. Het merendeel verwerkt emoties via partner of vrienden. Slechts een krappe minderheid schakelt een onafhankelijke professional in. De keerzijde is onderbelicht: wie dicht bij je staat heeft vrijwel altijd een eigen belang bij de uitkomst. Dat maakt de gesprekspartner niet per definitie de beste gesprekspartner. De stelligheid van de stelling maakte behoorlijk wat discussie los aangezien de partner je ook als beste kent. De vraag die tijdens de discussie op kwam en waar de deelnemers over bleven nadenken was:’ Wie is er echt voor jou? Zonder belang, zonder agenda’.

De veerkrachtmatrix als spiegel

De sessie sloot af met een persoonlijke oefening. Vier fasen maal vier brondomeinen leveren zestien interventiezones op: de veerkrachtmatrix. Deelnemers kregen zestig seconden om terug te kijken naar hun eigen moment en te markeren waar in die matrix zij destijds iets hadden laten liggen. Niet wat zij goed deden, maar wat zij hadden overgeslagen. De stilte in de zaal was voelbaar. De reacties die volgden waren openhartig en concreet.

Vijf Takeways

1. Veerkracht is geen eigenschap, maar een proces. Het ontvouwt zich gefaseerd en cumulatief, alleen in wisselwerking met echte ervaring.
2. Existentiële openheid bepaalt de diepte. Een trigger activeert, openheid bepaalt hoe ver het leerproces reikt. Zelfvertrouwen is daarvoor geen vervanging.
3. Elke fase telt. Wie Recupereren overslaat om door te pakken, ondermijnt de volgende cyclus. Doorpakken is dan geen veerkracht, maar uitstel.
4. Investeer in breedte, niet in één domein. Fysieke uitputting ondermijnt emotionele regulatie; emotionele overbelasting tast mentale helderheid aan. De vier brondomeinen werken als systeem.
5. Kies de juiste gesprekspartner. Partner, vrienden en collega’s zijn beschikbaar, niet per definitie en in alle gevallen onafhankelijk. Professionele begeleiding werkt het sterkst als structureel proces over meerdere cycli, niet als eenmalige crisisinterventie.