Hoe Frederieke Leeflang onzekerheid omarmt met gevoel, scenario’s en een rechte rug
Wat maakt leiderschap succesvol in onzekere tijden? In een serie interviews deelt Odgers Nederland inspirerende inzichten en leiderschapslessen uit de praktijk van topbestuurders. In dit gesprek spreken Ed van der Sande en Sebijn Bunt met Frederieke Leeflang, voormalig bestuursvoorzitter van de NPO.
Ze begon als advocaat mededingingsrecht op de Zuidas, werd bestuursvoorzitter van Boekel De Nerée en kort daarna kwam de crisis. Later volgden andere bestuurlijk rollen en commissariaten, onder meer bij ABN AMRO, en na drie keer nee te hebben gezegd: het voorzitterschap van de NPO. Telkens stapte ze een terrein op waar ze nog niet eerder had gestaan, en telkens was er beweging nodig.
Inmiddels heeft ze voorlopig een stap teruggedaan uit de executive rol. Ze is toezichthouder, onder meer in een one-tier board in Brazilië, en adviseert en geeft les over governance en leiderschap. Wie met haar spreekt, ontmoet iemand die sterk luistert naar wat ze voelt en vanuit dat gevoel durft te bewegen.
Dit is haar verhaal. En haar manier van koers bepalen als het zicht ontbreekt.
Overkomt het je, of stuur je?
Terugkijkend ziet Leeflang drie wezenlijke wendingen in haar loopbaan. Geen ervan was tot in detail gepland. Toch noemt ze het geen toeval.
Onbewust stuur je misschien wel, want je voelt dat je toe bent aan iets nieuws. Je staat ervoor open en dan komen dingen op je pad.
Ze zet daar de loopbaan tegenover van iemand die jarenlang binnen één organisatie doorgroeit naar de top. Daar is niets mis mee, benadrukt ze. Volgens Leeflang bestaat wel het risico dat iemand gaandeweg gedrag uit de omgeving overneemt en daarmee een deel van de onbevangenheid verliest die nodig is om een organisatie een andere richting op te sturen.
Het verklaart waarom ze zichzelf niet vaak in een stabiele situatie zou laten benoemen. “Je moet mij niet vragen om primair op de winkel te komen passen, want dat kan ik niet zo goed. Ik creëer altijd beweging.”
Dubbele onzekerheid
Wie van buiten binnenkomt als bestuurder, krijgt te maken met twee soorten onzekerheid. De eerste is de nieuwe rol: het ritme van de organisatie leren kennen en begrijpen waar je formeel verantwoordelijk voor bent. De tweede is lastiger. Dan dringt door dat jij eindverantwoordelijk bent, in een transformatie waarvan je nooit weet hoe die er precies uitziet. “Je voelt alleen dat het moet gebeuren.”
Mensen verwachten dan van je dat je het pad baant en helder zegt welke kant het op gaat.
Haar eerste advies aan wie van buiten komt, is om een team om je heen te verzamelen waarbij je jezelf kunt zijn en ook je twijfels kunt laten zien. Zonder zo’n team kun je die onzekerheid volgens haar niet dragen.
Hoe wist ze dat ze de stap van advocaat naar bestuurder aankon? “Dat voel je.” Toen haar naam viel, klonk er ook scepsis: ze was net veertig en een vrouw. Die scepsis werkte vooral als brandstof. “Dat je niet wegloopt. Dat juist dat je meer motiveert.”
Scenario's doorleven
Toen de crisis het kantoor hard raakte, onderscheidde Leeflang drie lagen. De eerste is redelijk: wat moet er gebeuren? Vastgoed verhuren, financieel herstructureren, afscheid nemen van partners en een nieuwe generatie benoemen, een nieuw beloningssysteem. Dat is managementwerk, zegt ze, en dat vraagt om strakke executie.
De tweede laag is persoonlijk. Toen ze de plannen moest presenteren aan de partnergroep die niet allemaal mee wilden, maakte ze voor zichzelf scenario’s. Vier of vijf, tot en met het eindscenario: als de aandeelhoudersvergadering niet instemt, moet ze overmorgen naar de rechtbank aan de overkant om als statutair bestuurder het faillissement aan te vragen. Ze dacht die scenario’s niet alleen door. Ze doorleefde ze.
“Ik ben een enorm gevoelsmens. Ik ben heel intuïtief. Dan voel ik vanzelf: oké, dat kan gebeuren, maar is dat heel erg? Ja, dat is natuurlijk ‘dramatisch’ in zekere zin. Maar je kan altijd wel weer bloemen gaan verkopen op de markt of caissière worden bij de Hema, denk ik dan.”
Die acceptatie vormt de derde laag. “Dat geeft je rust, het scenariodenken.” En uit die rust komen de moed en het lef om op een bepalend moment te gaan staan en dingen door te krijgen. Het kantoor kwam succesvol door de crisis heen en is inmiddels opgegaan in Dentons.
Verantwoordelijk zijn, maar nergens over gaan
Bij de NPO lag het anders. Toen er een plan lag om de aanbevelingen van de Commissie Van Rijn over sociale veiligheid op te volgen, gaven een aantal omroepbestuurders aan daar niet in mee te willen gaan. Ook het invoeren van bestuurstermijnen voor alle bestuurders kon niet op bijval rekenen. Binnen het omroepbestel was ze in feite overal verantwoordelijk voor, maar ging nergens over. Dan is verandering wel heel lastig.
Je kan een organisatie alleen maar een bepaalde richting op krijgen als je ook de bevoegdheden hebt.
Ze trekt daaruit een les over waar zij effectief is. Ook op de Zuidas en bij startups draait het om politiek en winst. Toch ziet ze daar vooral een drive om dingen beter te maken en vooruit te brengen. In een omgeving waar mensen zich veel meer laten sturen door macht, ligt dat anders. “Daar gaat het om behoud en dat maakt het spel heel ingewikkeld. Dat heb ik wel geleerd over leiderschap.”
Over haar eigen keuzes is ze eerlijk. Op de vraag of ze eerder had moeten stoppen: “Ja, ik had eerder moeten zeggen: het is goed zo.” Dat ze bleef, kwam voort uit verantwoordelijkheid voor de mensen en de missie waarvoor ze stond.
Datzelfde verantwoordelijkheidsgevoel bracht haar in een van de meest eenzame posities uit haar loopbaan. Toen zij vond dat bij omroep Ongehoord Nederland een grens was bereikt, greep ze als eerste in. Ze stond daarin lange tijd alleen en wist dat de uitkomst allesbehalve zeker was. “Ik wist dat het een long shot zou zijn.” Wat haar op de been hield, was de overtuiging dat het juist was. “Dit kwam uit zo’n zware morele overtuiging.” Omdat die keuze in haar waarden geworteld was, kon ze de eenzaamheid en de onzekerheid dragen. En wie zo ergens voor staat, merkt volgens haar vanzelf dat de mensen die je nodig hebt achter je gaan staan.
De derde colonne
Naast interne en externe onzekerheid noemt Leeflang een derde: de media. Voor haar is dat een paradox. Als bestuurder van de publieke omroep stond ze voor onafhankelijke en betrouwbare journalistiek en de rol van de publieke media in de samenleving. Tegelijk ervoer ze hoe media werden ingezet voor wat zij “eigen belang” noemt. Toen haar integriteit publiekelijk ter discussie werd gesteld en haar familie daar last van kreeg, trok ze een grens.
Hoe door de wol geverfd je ook bent, hoe goed je team ook is: media kan je breken.
Inmiddels kan ze er naar eigen zeggen hard om lachen. Ze is trots op wat ze in beweging heeft gekregen bij de publieke omroep en zegt er “ontzettend veel lieve en goede mensen” aan te hebben overgehouden.
Geen goede leider zonder littekens
Je kan niet een goede leider zijn zonder littekens te hebben. Dit is niet één litteken. Dit zijn er veel.
Leeflang ziet in Nederland een neiging tot risicomijdende benoemingen. Bestuurders die bewust hun nek hebben uitgestoken en daarvan hebben geleerd, worden te snel terzijde geschoven. Juist zij durven volgens haar de besluiten te nemen die nodig zijn, ook als die persoonlijke consequenties hebben. Een rechte rug is een belangrijke eigenschap, maar niemand houdt die in zijn eentje recht.
Daarvoor is een ecosysteem nodig. Een team dat je aanvult en op veel terreinen beter is dan jij. En een raad van commissarissen die zorgt dat het bestuur optimaal kan functioneren. Waar het misgaat, ziet ze vaak dat toezichthouders niet thuis geven op het moment dat het spannend wordt. “Dat zijn de momenten dat je er moet staan.”
Als je met elkaar een opdracht afspreekt, dan ben jij daar als toezichthouder net zo goed voor verantwoordelijk.
Daarnaast noemt ze het persoonlijke ecosysteem: minstens drie mensen in je telefoon die je dag en nacht kunt bellen, buiten je gezin, zonder belang en onbetaald. “Daar zit toch meer een stukje objectiviteit en tegelijkertijd warmte in.”
Wat zij executives mee wil geven
Wie bij haar aanklopt, krijgt een eenvoudig advies: durf keuzes te maken en doe geen dingen omdat iemand anders vindt dat je ze moet doen. En besef dat ambitie iets kost. “You can’t do it all.” Zelf maakt ze elke paar maanden de balans op: klopt het nog?
Die balans heeft ze niet altijd bewaakt. Haar beste spiegel was haar vader, die tijdens haar NPO-periode overleed. “Eigenlijk had ik toen beter in die spiegel moeten kijken.” Nu kiest ze bewuster, zoals voor de board in Brazilië: een droom die ze in een fulltime executive rol nooit had waargemaakt.
Wat ze vaker zou willen zien, is dat leiders hardop zeggen dat ze iets niet weten. Ze spreekt liever van open durven zijn dan van kwetsbaarheid.
Dat wordt vaak geassocieerd met not in control zijn, terwijl het je alleen maar meer in control maakt als je gewoon af en toe zegt: ik weet het niet.
Want welke onzekerheid zich ook aandient, de opdracht blijft dezelfde. “Je moet wel sturen in de mist. Je moet wel besluiten nemen en je moet dat ook op zo’n moment durven.”
Frederieke Leeflang laat zien dat onzekerheid zich niet laat wegplannen. Ze maakt die hanteerbaar door scenario’s te doorleven, te vertrouwen op haar gevoel en mensen om zich heen te verzamelen die haar helpen koers te houden wanneer de druk oploopt.
Leiderschap in onzekerheid begint met durven vertrouwen op wat je voelt.
Dat is de rode draad in dit gesprek met Leeflang, en in de gesprekken die Odgers Nederland jaarlijks voert met executives en raden van bestuur. Die inzichten vormen de basis van deze serie en van de manier waarop wij organisaties begeleiden bij hun belangrijkste leiderschapsvraagstukken.
Bent u benieuwd hoe dat eruitziet in de praktijk? Neem contact op!
Mis nooit een editie
Abonneer op ons wereldwijde magazine voor onze nieuwste inzichten, meningen en artikelen.
Volg ons
Volg ons op LinkedIn - Odgers Nederland - en blijf op de hoogte van actuele ontwikkelingen en de nieuwste inzichten.